Andi Alijagić dobitnik prestižne Eric K. Fernström nagrade: Od Sarajeva do vrha švedske nauke

Bosanskohercegovački naučnik dr. Andi Alijagić dobitnik je Eric K. Fernström Prize 2026, jednog od značajnih švedskih priznanja namijenjenih mladim, posebno perspektivnim i uspješnim istraživačima u oblasti medicinskih nauka.

Ovo priznanje ima dodatnu težinu: Alijagić je prvi istraživač sa Örebro University koji je dobio ovu nagradu.

Nagrada predstavlja svojevrsnu krunu njegove dosadašnje naučne karijere, ali istovremeno skreće pažnju na oblast istraživanja koja postaje sve važnija za čovječanstvo: kako mikroplastika i nanoplastika, čestice iz zraka, nanomaterijali i različite hemikalije kojima smo izloženi utiču na ljudske ćelije i, dugoročno, na naše zdravlje.

Njegov naučni put posebno je zanimljiv i nama u Bosni i Hercegovini. Započeo ga je upravo na Univerzitetu u Sarajevu, a danas u Švedskoj vodi vlastitu istraživačku grupu i razvija novu generaciju metoda u oblasti precizne toksikologije.

Šta predstavlja Eric K. Fernström nagrada?

Eric K. Fernström Foundation osnovana je 1978. godine donacijom počasnog doktora medicine Erica K. Fernströma s ciljem promocije naučnih medicinskih istraživanja. Fondacija svake godine dodjeljuje veliki Nordic Prize jednom istaknutom medicinskom istraživaču iz nordijskih zemalja, ali i posebne nagrade mladim, naročito perspektivnim i uspješnim istraživačima na medicinskim fakultetima u Švedskoj.

Upravo je ovu drugu kategoriju nagrade za 2026. godinu dobio Andi Alijagić. Nagrada se dodjeljuje istraživačima koji su još uvijek u relativno ranoj fazi akademske karijere, ali su već ostvarili rezultate koji ih izdvajaju kao potencijalne buduće lidere svojih naučnih oblasti. Prema podacima Fernström Foundation, pojedinačna nagrada za mlade istraživače trenutno iznosi 100.000 švedskih kruna.

Posebno je važno da se za 2026. godinu među institucijama koje nominiraju svoje istraživače izričito nalazi i Örebro University.

Za Alijagića priznanje ima i institucionalnu dimenziju.

„Osjećaj je istovremeno iznenađujući i veoma poseban. Biti prvi laureat sa Örebro University čini sve ovo još ljepšim. Nadam se da nagrada može pomoći i da se skrene pažnja na izvanredna medicinska i interdisciplinarna istraživanja koja se ovdje provode“, kazao je Alijagić povodom priznanja.

Od Univerziteta u Sarajevu do Švedske

Put do ovog priznanja počeo je daleko od Örebra.

Alijagić je svoje osnovno akademsko obrazovanje stekao na Univerzitetu u Sarajevu, gdje je od 2011. do 2015. završio bachelor studij biologije, sa usmjerenjem na biohemiju i fiziologiju. Na istom univerzitetu je potom završio i master studij biologije, biohemije i fiziologije 2016. godine.

Njegov akademski uspjeh u Sarajevu prepoznat je i kroz Srebrenu značku Univerziteta u Sarajevu, koja se među njegovim priznanjima navodi dva puta.

Nakon Sarajeva, naučni put ga vodi u međunarodno istraživačko okruženje. Doktorski studij iz molekularne biologije završio je na Universität Salzburg u Austriji u periodu od 2016. do 2020. godine.

Tokom doktorskog istraživanja bio je Marie Skłodowska-Curie Fellow, u okviru prestižnog evropskog sistema finansiranja i razvoja istraživačkih karijera. Upravo tada počinje njegov intenzivniji rad na pitanjima koja će kasnije postati centralna tema njegove naučne karijere: šta se događa kada izuzetno male čestice i materijali dođu u kontakt sa živim ćelijama i imunološkim sistemom?

Dio doktorskog istraživanja proveo je i u Italiji, u okviru Horizon 2020 projekta PANDORA – Probing safety of nano-objects by defining immune responses of environmental organisms, radeći pri italijanskom National Research Councilu i Institute of Biomedicine and Molecular Immunology „Alberto Monroy“.

Od nanomaterijala do pitanja koje se tiče svih nas

Upravo je istraživanje tokom doktorata postavilo temelje za ono čime se Alijagić danas bavi.

Njegov početni interes bio je usmjeren na interakciju inženjerskih nanomaterijala sa imunološkim sistemom i način na koji takvi materijali mijenjaju odgovor ćelija. Iz tog rada razvilo se šire pitanje: kako različite supstance iz našeg okoliša utiču na biološke sisteme i ljudsko zdravlje?

To pitanje danas obuhvata neke od najaktuelnijih problema savremenog života.

Mikroplastika i nanoplastika sve su prisutnije u okolišu. Ljudi su istovremeno svakodnevno izloženi česticama iz zraka i velikom broju hemikalija. Ali činjenica da nešto možemo detektovati u okolišu ili ljudskom organizmu nije sama po sebi dovoljna. Ključno naučno pitanje je šta te čestice i hemikalije zapravo rade našim ćelijama, kojim biološkim mehanizmima djeluju i kada njihova izloženost počinje predstavljati zdravstveni rizik.

Tu se nalazi srž Alijagićevog istraživanja.

Njegov rad danas obuhvata zdravstvene efekte nanočestica, hemikalija i novih zagađivača poput mikro- i nanoplastike, s posebnim interesom za otkrivanje njihovih ranih bioloških efekata.

Drugim riječima, cilj nije samo utvrditi da je šteta već nastala. Mnogo važnije je pronaći biološke promjene koje se pojavljuju prije nego što posljedice postanu ozbiljne ili se razvije bolest.

Kako sam Alijagić objašnjava:

„Dugoročni cilj je razviti znanje koje će nam pomoći da razumijemo kako bolesti nastaju i razvijaju se, unaprijedimo metode za rano otkrivanje štetnih efekata i, u konačnici, bolje zaštitimo ljudsko zdravlje.“

Precizna toksikologija: kako otkriti štetu prije bolesti?

Danas je Alijagić profesor u oblasti precizne toksikologije i voditelj Laboratorije za preciznu toksikologiju na Univerzitetu u Örebru. Godine 2025. stekao je i akademsko zvanje docenta u oblasti biologije.

Termin precizna toksikologija dobro opisuje pravac u kojem se razvija njegov rad.

Klasična toksikologija često postavlja pitanje: Da li je neka supstanca otrovna i pri kojoj koncentraciji?

Savremena precizna toksikologija ide nekoliko koraka dalje. Pokušava razumjeti koje ćelije reagiraju, kojim molekularnim putevima, koje se promjene prve pojavljuju i kako različita zdravstvena stanja mogu uticati na odgovor organizma.

Alijagić i njegove kolege koriste napredne ćelijske modele koji predstavljaju zdrava, ali i oboljela stanja, a istraživanje se proširuje i prema složenijim 3D modelima.

Posebno su zanimljivi tzv. air–liquid interface modeli. Oni omogućavaju proučavanje efekata čestica i hemikalija koje se nalaze u zraku u uslovima koji realističnije oponašaju način na koji su ćelije ljudskog respiratornog sistema stvarno izložene takvim supstancama.

U njegovom laboratoriju mjesto ima i umjetna inteligencija

Alijagićev rad pokazuje i koliko je savremena biomedicina postala interdisciplinarna.

U Precision Toxicology Labu kombiniraju se phenomics, odnosno sistematsko proučavanje velikog broja osobina i promjena ćelija, ciljane funkcionalne i mehanističke analize te multi-omics pristupi.

Posebno zanimljivo je korištenje AI-guided image analysis – analize mikroskopskih i drugih bioloških slika uz pomoć umjetne inteligencije.

Takav pristup omogućava istraživačima da iz ogromne količine podataka pokušaju identificirati obrasce koje bi klasičnim metodama bilo teško uočiti.

To je ujedno primjer transformacije moderne biologije: laboratorijski eksperiment više nije samo posmatranje nekoliko ćelija pod mikroskopom. Biologija, toksikologija, hemija, napredna mikroskopija, obrada velikih količina podataka i umjetna inteligencija sve više postaju dijelovi istog istraživačkog procesa.

Od 3D printanja do nanoplastike

Važnost njegovog rada najbolje se vidi kroz projekte u kojima učestvuje.

U projektu NanoSafety2 (Synergi22) Alijagić koordinira istraživanja toksičnosti i zdravstvenih efekata nanočestica i hemikalija koje se mogu emitovati tokom aditivne proizvodnje, odnosno industrijskog 3D printanja. Projekat je 2024. uvršten na IVA 100 List Kraljevske švedske akademije inženjerskih nauka.

Istovremeno učestvuje u evropskoj COST Action ICAPLASTIC, a član je Steering Group međunarodnog projekta OECD Safety Testing of Nanoplastics 2025–2028.

To pokazuje da njegov rad više nije ograničen samo na pojedinačne laboratorijske eksperimente. On ulazi u širi evropski i međunarodni proces razumijevanja i procjene rizika novih materijala i zagađivača.

Naučnik, mentor i univerzitetski nastavnik

Alijagićeva karijera na Örebro University razvijala se postepeno. Od 2021. do kraja 2022. bio je postdoktorski istraživač, potom od januara 2023. do marta 2026. istraživač, a od marta 2026. radi kao Assistant Professor in Precision Toxicology.

Paralelno sa istraživanjem, uključen je u obrazovanje novih generacija naučnika. Koordinira predmete iz imunologije i mehanističke toksikologije, učestvuje u drugim bachelor i master programima te mentorira postdoktorante, doktorante, master i bachelor studente, kao i Erasmus+ studente. Također je član Junior Faculty Boarda Örebro University.

Aktivan je i u međunarodnoj naučnoj zajednici, uključujući članstvo u Early Career Advisory Board časopisa Chemical Research in Toxicology Američkog hemijskog društva (ACS), kao i u uredništvima nekoliko časopisa iz oblasti humane i okolišne toksikologije.

Nagrada kao kruna dosadašnjeg puta – ali vjerovatno tek početak

Eric K. Fernström Prize posebno je zanimljiva jer nije zamišljena kao nagrada za završenu karijeru. Naprotiv, njena suština je prepoznati istraživače za koje naučna zajednica smatra da su već pokazali izuzetne rezultate, ali čiji najveći doprinosi možda tek dolaze.

Zato je priznanje Andiju Alijagiću značajno na nekoliko nivoa.

To je priznanje za istraživanja koja se nalaze na sjecištu medicine, molekularne biologije, imunologije, toksikologije, okoliša i novih tehnologija. To je priznanje mladom istraživaču koji je od studija biologije u Sarajevu preko Austrije i Italije stigao do pozicije voditelja istraživačke grupe u Švedskoj. I konačno, činjenica da je prvi dobitnik ove nagrade sa Örebro University daje njegovom uspjehu i posebnu institucionalnu vrijednost.

U vremenu u kojem tek počinjemo razumijevati posljedice dugotrajne izloženosti mikroplastici, nanoplastici, česticama iz zraka i hiljadama hemikalija prisutnih u našem svakodnevnom okruženju, istraživanja poput Alijagićevih mogu imati vrlo konkretan rezultat: bolje razumijevanje nastanka bolesti, ranije prepoznavanje opasnosti i bolje načine zaštite ljudskog zdravlja.

A činjenica da je put do takvog istraživanja počeo na Univerzitetu u Sarajevu čini ovu priču posebno vrijednom za Bosnu i Hercegovinu.

Od Sarajeva do Örebra, od biohemije i molekularne biologije do precizne toksikologije – Eric K. Fernström Prize 2026 snažno je međunarodno priznanje dosadašnjem radu Andija Alijagića, ali još više pokazatelj koliko se od njegovog budućeg naučnog rada očekuje.

(TIP/Izvor: bhfuturesfoundation.org)