Lideri Evropske unije okupili su se danas u crnogorskom primorskom gradu Tivtu na jednom od najvažnijih regionalnih samita posljednjih godina, s namjerom da zemljama Zapadnog Balkana pošalju jasnu poruku da vrata Evropske unije ostaju otvorena uprkos brojnim političkim izazovima, unutrašnjim nesuglasicama među članicama i sve izraženijem geopolitičkom nadmetanju u Evropi, piše The Guardian.

Na samitu učestvuje više od 30 evropskih lidera, među kojima su francuski predsjednik Emmanuel Macron, njemački kancelar Friedrich Merz, italijanska premijerka Giorgia Meloni, predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen, kao i predsjednik Evropskog vijeća António Costa.

U fokusu razgovora nalazi se budućnost šest zemalja Zapadnog Balkana – Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore, Albanije, Sjeverne Makedonije i Kosova – te njihovo postepeno približavanje jedinstvenom evropskom tržištu kao priprema za eventualno punopravno članstvo u Evropskoj uniji.

EU želi pokazati da proširenje nije zaboravljeno

U trenutku kada Evropska unija vodi složene rasprave o budućem proširenju, evropski zvaničnici nastoje uvjeriti države Zapadnog Balkana da nisu izgubile prioritet u odnosu na Ukrajinu i Moldaviju, koje su nakon ruske invazije 2022. godine ubrzano dobile status kandidata za članstvo. Predsjednik Evropskog vijeća António Costa poručio je ove sedmice tokom posjete Sarajevu da je evropska perspektiva Zapadnog Balkana i dalje jedan od ključnih strateških ciljeva Unije.

„Posvećenost Evropske unije Zapadnom Balkanu je stvarna. Jednako stvarna kao i mogućnost proširenja“, rekao je Costa. Prema njegovim riječima, proširenje EU danas nije samo administrativni proces već pitanje evropske sigurnosti. „To je geostrateški interes Evrope i investicija u mir, stabilnost i sigurnost našeg kontinenta“, naglasio je Costa.

Njegove riječi odražavaju sve veću zabrinutost evropskih institucija zbog jačanja utjecaja Rusije i Kine na Balkanu, regiji koju Bruxelles sve manje posmatra kao periferiju, a sve više kao prostor od ključnog strateškog značaja.

Rat u Ukrajini promijenio logiku proširenja

Brojni analitičari smatraju da je ruska agresija na Ukrajinu potpuno promijenila način na koji Evropska unija posmatra politiku proširenja. Faruk Bašić, istraživač pri Institutu za geopolitiku u Bruxellesu, ocjenjuje da Zapadni Balkan više nije marginalna tema evropske politike.

„Rat u Ukrajini iz temelja je promijenio smisao i svrhu evropskog proširenja. Ranije je logika bila jednostavna – uskladite svoje zakonodavstvo i vrijednosti s Evropskom unijom i jednog dana ćete postati članica. Danas je proširenje mnogo više povezano s geopolitičkom sigurnošću nego što je to bio slučaj ranije“, smatra Bašić.

Posebno je značajno što je Ukrajina status kandidata dobila svega nekoliko mjeseci nakon početka rata, što pokazuje koliko je geopolitički faktor postao važan u procesu donošenja odluka unutar Evropske unije.

Crna Gora predvodi utrku za članstvo

Među zemljama Zapadnog Balkana najbliža članstvu trenutno je Crna Gora. Podgorica otvoreno govori o mogućnosti da postane 28. članica Evropske unije već do 2028. godine.

Napredak Crne Gore doveo je do novih rasprava unutar EU o tome kako organizovati buduća proširenja. Pojedine države članice razmatraju mogućnost da novim članicama privremeno ograniče pravo veta kako bi se izbjegle blokade kakve su obilježile odnose s Mađarskom tokom mandata bivšeg premijera Viktora Orbána.

Bruxelles strahuje da bi nove članice mogle koristiti pravo veta za ostvarivanje vlastitih političkih interesa, što bi dodatno usporilo donošenje odluka unutar već sada složenog evropskog sistema.

Albanija napreduje, ali zabrinutost ostaje

Odmah iza Crne Gore nalazi se Albanija, koju mnogi u Bruxellesu vide kao sljedeću najizgledniju kandidatkinju za članstvo. Ipak, pojedine članice Evropske unije i dalje izražavaju zabrinutost zbog organizovanog kriminala, korupcije i reformi pravosuđa.

Bez obzira na to, Tirana je posljednjih godina ostvarila značajan napredak u usklađivanju zakonodavstva s evropskim standardima i smatra se jednim od najuspješnijih kandidata u regionu.

BiH i dalje suočena s političkim zastojima

Za Bosnu i Hercegovinu, kao i za Kosovo i Sjevernu Makedoniju, evropski put ostaje znatno složeniji. BiH se i dalje suočava s dubokim političkim podjelama, sporim provođenjem reformi i čestim institucionalnim blokadama koje usporavaju napredak prema članstvu.

Evropski zvaničnici posljednjih mjeseci sve češće upozoravaju da će zemlja morati ubrzati reforme u oblasti vladavine prava, funkcionisanja institucija i borbe protiv korupcije ukoliko želi iskoristiti trenutni zamah politike proširenja.

Srbija se sve više udaljava od Bruxellesa

Za razliku od drugih kandidata, Srbija se suočava s ozbiljnim kritikama iz evropskih prijestolnica. Predsjednik Aleksandar Vučić posljednjih godina optuživan je za jačanje autoritarnih tendencija, pritiske na opoziciju i medije, kao i za odbijanje da uskladi vanjsku politiku Srbije sa sankcijama koje je Evropska unija uvela Rusiji nakon invazije na Ukrajinu.

U Bruxellesu raste zabrinutost da se Srbija postepeno udaljava od evropskog kursa, iako formalno ostaje kandidat za članstvo.

Ukrajina otvara nova pitanja za EU

Samit u Tivtu održava se neposredno nakon značajnog pomaka u procesu evropskih integracija Ukrajine i Moldavije. Nova mađarska vlada ukinula je veto na nastavak pregovora s Ukrajinom, čime je otvoren put za početak razgovora o prvim pregovaračkim poglavljima već ovog mjeseca.

Međutim, među članicama EU ne postoji jedinstven stav o tome kako i kada bi Ukrajina trebala postati članica.

Njemačka je predložila model pridruženog članstva koji bi Kijevu omogućio prisustvo u evropskim institucijama prije punopravnog ulaska u Uniju. Taj prijedlog naišao je na rezervisanost Ukrajine i dijela evropskih država koje strahuju da bi takvo rješenje moglo postati trajna zamjena za punopravno članstvo.

Konkretni benefiti za građane Balkana

Iako se na samitu ne očekuju spektakularne odluke o prijemu novih članica, evropski lideri žele pokazati građanima regiona da proces integracija donosi opipljive koristi. Jedna od najznačajnijih mjera odnosi se na ukidanje dodatnih troškova mobilnog roaminga između država Evropske unije i zemalja Zapadnog Balkana.

Vijeće Evropske unije već je odobrilo početak pregovora o proširenju sistema „Roam Like at Home“ na države regiona.

U praksi bi to značilo da građani BiH, Srbije, Crne Gore, Albanije, Kosova i Sjeverne Makedonije mogu koristiti mobilne telefone u državama EU bez dodatnih troškova za pozive, poruke i internet, dok bi isti princip važio i za građane Evropske unije koji putuju na Balkan.

Osim toga, više država regiona već se priključilo sistemima jedinstvenog europskog platnog prostora (SEPA), što omogućava jednostavnije i jeftinije elektronske transakcije širom Evrope.

Poruka iz Tivta: Zapadni Balkan ostaje dio evropske budućnosti

Iako proces proširenja ostaje spor i opterećen brojnim političkim preprekama, evropski lideri nastoje pokazati da Zapadni Balkan nije zaboravljen. U vremenu pojačanih geopolitičkih tenzija, rata u Ukrajini i rastućeg utjecaja drugih globalnih sila u regionu, Bruxelles smatra da je integracija Zapadnog Balkana pitanje evropske sigurnosti jednako koliko i pitanje proširenja.

Zbog toga se iz Tivta očekuje jasna poruka da članstvo možda neće doći brzo, ali da perspektiva ulaska u Evropsku uniju za zemlje regiona ostaje otvorena i dostižna.

(TIP/Izvor: federalna.ba/Foto: Ilustracija)