Izudin Kešetović: Zašto nam je potrebno povećanje penzija na principu ‘penzionerski mister 10%'?

12.08.2017 10:04
novac-586-700x336
 

U tranziciskom periodu kasnih 90-tih godina XX vijeka i prvoj dekadi XX vijeka mnogi istaknuti djelatnici dobijali  su popularni naziv ‘mister 10%’. Tada je to nije bila javna tajna. Pokušaja da se stane na kraj toj nemani  korupcije nije da nije bilo. Na početku to su bile ‘ad hok’  komisije, kasnije se utemeljio institucuinalni sistem javne revizije. Tih desetak godina postratnog   perioda  ostaće zabilježen po mnogo čemu što daje karakteristike ‘sistemu bez sistema’, koji u sebi nosi odlike modela tržišne ekonomije južnoameričkog modela. To je ta ‘prvobitna akumulacija’ na krađi i kriminalu.

Velika ekonomska kriza koja je nastupila 2008. godine ogolila je sve početne pozitivne rezultate tranzicije koja se sprovodila na milijardama pomoći za obnovu  i pretvorbe državne u privatnu svojinu. Statistički gledano period od 2005. – 2008. je bio najuspješniji u rastu osnovnih makroekonomskih pokazatelja. To se vrijeme moglo iskoristiti za reforme socijalnog sektora  koji je pokazaivao izražene  slabosti, a odnosi se na sektor zdravstva i penzioni  sistem.  Jedina šansa za ova dva ključna sektora je bilo rast ekonomije. Kako se stanje u ekonomiji počelo komplikovati već u 2009. godini, počeo je jedan drugi proces koji je imao obilježje kreditnih zaduženja.Na valu strukturalnih promjena i stabilizacionih mjera počela su doticati sredstva po raznim kreditnim aranžmanima od strane međunarodnih finansijskih institucija od kojih jke prednjačio MMF-a. Vanjski dug je počeo da raste geometriskom progresijom i sa početnih 4 milijarde KM, prelazi 8 milijardi KM i približava se 10 milijarderskom podioku.  Godišnje obaveze za servisiranje duga prelazeiznose od oko 700 milina KM što je snažan udar na entitetske i kantonalne budžete.

Snažni bespovratni  novčani prilivi novca  u godinama obnove od 1996-199. godine i kreditnih zaduženja od  2009. godine proizvele su dvije različite situacije.

Prva situacija je imala efekte na rast DBP-a i početne stabilizacije socijalnog sektora koji je bio devastiran ratnim razaranjima.

Druga situacija po osnovu kreditnih zaduženja je cementirala javni sektor sa neefikasnim javnim preduzećima i ogromnom javnom  administracijom.

Socijalni sektor je ostao na milost i nemilost  stanja u sistemu fondova koji su se finansirali iz doprinosa na plate. Rasparčani novac u zdravstvu po entitetima, kantonima i distriktu rezultirao je krah sistema sa stotinama miliona KM finansijskih dubioza i padu kvaliteta  zdravstvenih usluga. Zdravstvo se bukvalno nalazi u kliničkoj smrti. Spas je jedino da se uradi cjelovita reforma sistema i da se uvede sistem zdravstvene zaštite koji će se izravno finansirati iz entitetskih fondova. Racionalizaciom sistema zdravstvenih ustanova, uz promjenu koncepta upravljanja,  nužna bi bila sanacija nastalih finansijskih dubioza. Ogromni gubici jedino bi se mogli pokriti iz kreditnih zaduženja na teret entitetskih fondova. Ovaj proces centralizacije i racionalizacije morao bi se izvesti tako da se utvrde realni izvori finansiranja koji bi se slivali budžete entiteta. Fond bi izgubio svoju ulogu. Doprinosi iz plata za zdravstvenu zaštitu bi se ukinuli. Dodirne tačke entitetskih zdravstvenih sistema bi se ogledale u zajedničkom modelu pokrića finansijskih dubioza u iznalaženju povoljnih kreditnih aranžmana kao i pokušaj da se sistem doprinosa zamijeni sistemom  finansiranja iz potrošnje po  modelu  PDV-a.

Cjelovita rješenja koja se moraju izvesti u socijalnom sektoru svode se u jednačinu sa jednom nepoznatom. Jedina nepoznata je visina stope na plate za penziono osiguranje sa utvrđenom obračunskom poreskom  osnovicom  bruto  plate koja bi istovremeno bila i neto  poreska osnovica za doprinose. To je tzv, ‘poreski klin’ koji je izrazito visok na plate zaposlenih i koji ima stopu od preko 40%. Sistemomom obračuna bruto plate sa jednom stopom za penziono osiguranje isti bi se oborio ispod 30% u optimalnom iznosu 26-28%. Sistemom stopa doprinosa i utvrđivanje osnovice plate za obračun doprinosa na plate i poreza na dohodak bi se uravnotežio fiskalni i ekonomski efekat. To praktično znači tražilo bi se rješenje da se dohoci zaposlenih povećaju i da se to odrazi na učinak privređivanja, s jedne strane, a da se povećaju prihodi po osnovu doprinosa i poreza kako bi se povećale penzije, s druge strane.

‘Magični mister  10%’  povećanja penzija je jedino tako moguć sa stalnom tendencijom rasta. Izgubljena stopa rasta od 7-8% u DBP-u periodu 7-8 godina je  bila jedini garant rasta penzionih fondova i podizanje, u tom periodu,  prosječne penzije koja je u FBiH oko 360 KM na 360 eura ili 720 KM. Sve ostale makroekonomske analize padaju u vodu. Period od 2009-2017. je upravo taj ciklus koji je rezultirao rast DBP oko 1% .

Trenutna brojka ‘mister 10% za penzionere’ bi ublažila samo nepovojne socijalne katrostofalne posljedice loše ekonomske politike koja se u kontinuitetu sprovodi u prethodne tri vlasti u periodima 2006-2010; 2010-2014; 2014-2018.

‘Mister 10%’ u tranziciskom periodu je rezulturio ogromnim socijalnim raslojavanjem stanovništva i enormnog bogaćenja i siromašenja.

‘Mister 10%’ za penzionere je potreban kao uvod u cjelovitu reformu javnog sektora.

Zajednički imenitelj  i jednom i drugom ‘misteru’ je revizija i dosljednja politika kažnjavanja svih oblika kriminala, korupcije, nepotizma i klijentalizma. U suštini se ova pitanja svode na pravnu i ekonomsku ravan. Socijalna slika je postala opasna, politička, neizdržljiva. Vrijeme je za cjelovite promjene. Na potezu su nosioci vlasti. Vrijeme izbora je relativno daleko i ne pruža neki veliki optimizam.

Stavovi izrečeni u ovom tekstu odražavaju autorovo lično mišljenje, ali ne nužno i stavove portala TIP.ba.

(TIP/Autor: prof. Izudin Kešetović/Foto: Ilustracija)

[Otvori sve članke iz ove rubrike]

Najnovije iz rubrike!

Jedan komentar na Izudin Kešetović: Zašto nam je potrebno povećanje penzija na principu ‘penzionerski mister 10%'?

  1. rade

    12. 08. 2017. - 13:24

    Zemlja temeljito opljacakana, fabrike zatvorene . Oba entiteta u bankrotu sa tendencijom daljeg zaduzivana.I najvecem optimisti je vidljivo da je sve propalo. Birokratski i korumprani birokratski monstrum prozdire drzavu. Nije jasno od kojeg novca bi se isplacivalo to povecanje od 10%? Bez temeljite reforme na koju BiH vlastodrsci nisu zaintresovani nema nista. Sta je rjesenje pobuna ?
    Jedino sto je cudo za mene da se niko ne buni. Citam u stranoj stampi Srbija je najsiromasnija drzava Evrope. Vidim u Bosni haos a tamo jos gore i niko se ne buni ?? Cudo..

Morate biti prijavljeni kako bi mogli komentarisati Prijava

NAPOMENA: Komentari odražavaju stavove njihovih autora, a ne stavove Tip.ba. Molimo korisnike da se suzdrže od vrijeđanja, psovanja i vulgarnog izražavanja. Zadržavamo pravo na provedbu cenzure ili potpuno brisanje komentara bez najave i objašnjenja. Zbog velikog broja komentara, naš portal nije dužan pravovremeno obrisati sve komentare koji krše pravila. Kao čitalac također prihvatate mogućnost da među komentarima mogu biti pronađeni sadržaji koji mogu biti u suprotnosti sa vašim vjerskim, moralnim i drugim načelima i uvjerenjima.
Čitatelji registrovani u sistemu za komentare prethodne platforme mogu se registrovati ili prijaviti putem DISQUS, Facebook, Twitter ili Google+ korisničkih računa, koristeći novi, gore predstavljeni obrazac.